Suočavanje sa smanjenjem broja svećenika i bogoslova

U brojnim sam prigodama govorio o ključnom pitanju za Crkvu: o odgoju pristupnika za svećeništvo. Danas to činim opet; jasno, bez namjere da ovim člankom iscrpim temu. I činim to na dan kada se obilježava dvadeset godina od odlaska sv. Ivana Pavla II., koji je svoju bogosloviju živio na „skriveni“ način, zbog nacizma i komunizma što su poharali njegovu rodnu Poljsku. I koji je kao papa, zajedno s tadašnjim kardinalom Josephom Ratzingerom – kasnije njegovim nasljednikom Benediktom XVI. – učinio toliko da se dijelom popravi nered poslijesabroskoga razdoblja.

Zabrinjava smanjenje broja svećenika (2023. diljem svijeta bilo ih je 406.996, a to je 734 manje nego 2022., prema službenim podatcima Svete Stolice); i slobodni pad broja bogoslova (prema istoj vatikanskoj statistici, od 2012. bilježi se stalni pad; i spustio se sa 108.481 u 2022. na 106.495 u 2023.). S druge strane, broj biskupa porastao je s 5.353 u 2022. na 5.430 u 2023. godini. U žurbi Rima da „ostavi sve dobro zavezano“ za vremena koja dolaze, nastavlja se imenovati istomišljenike. Čini se da se jalovost svojstvena progresivizmu u svećeničkim zvanjima ne odnosi na biskupska. Pogotovo ako – unatoč upornim kritikama o „karijerizmu” – dolaze od poznatih beskrupuloznih penjača na društvenoj ljestvici.

Ušao sam u Bogosloviju Neoskvrnjenoga začeća Buenosaireške nadbiskupije u vrijeme zasjedanja Drugoga vatikanskoga sabora. Još kao mladu svećeniku povjereno mi je ustrojavanje Biskupijske bogoslovije u San Miguelu, predgrađu Buenos Airesa; vodio sam je jedno desetljeće. Otamo sam otišao kada me sv. Ivan Pavao II. imenovao pomoćnim biskupom u Buenos Airesu nezaboravnomu kardinalu Antoniju Quarracinu. Kao koadjutor i kao laplatanski nadbiskup svaki sam tjedan posjećivao Bogosloviju svetoga Josipa, subotom držao predavanje, a zatim slavio Misu. U tim sam predavanjima tijekom godine dana tumačio dekret Presbyterorum ordinis o životu i službi svećenika. Učinio sam to dva puta u tom dugom razdoblju od dvadeset godina nadbiskupskoga služenja. Svoj sam odmor u mjesecu veljači uvijek provodio s bogoslovima u ladanjskoj kući Sv. Rajmunda u Tandilu. Tako sam imao vremena dugo razgovarati sa svakim od njih. S druge strane tijekom godine bio sam dostupan na njihov zahtjev, kada god su htjeli ili trebali da me vide. Kao profesor na Bogoslovnom fakultetu Argentinskoga katoličkoga sveučilišta imao sam priliku susretati se sa svećeničkim prijavljenicima iz raznih biskupija koji su ondje studirali.

Temeljito sam proučio gore spomenuti saborski dokument, kao i dekret Optatam totius o svećeničkom odgoju i obrazovanju. Spominjem ovu osobnu pozadinu jer mi stalno razmišljanje i različita iskustva omogućuju da u ovoj fazi života pokušam sažeti svećeničku formaciju prema Drugom vatikanskom saboru. Također, gledajući u budućnost, pred sadašnjom krizom zvanja, predlažemo putove za njezino prevladavanje.

Ovo djelo sadržava kritike produljivanja takozvanoga „duha Sabora“ u sadašnjoj stvarnosti Crkve; koja proživljava jedno od svojih najtežih razdoblja. Potvrdu za tu prosudbu dobio sam u knjizi Zamalo će večer i dan je na izmaku kardinala Roberta Saraha, smilovanoga bivšega predstojnika Zbora za bogoštovlje i stegu svetootajstava. To je izvanredno djelo lucidnosti, iskrenosti i hrabrosti. Nada uvijek sa sobom nosi određenu mjeru veselja, ali ako je vjerodostojno bogoslovna, nosi i jasnoću rasuđivanja, realizam i suze. Potresna molitva staroga Izraela molitva je i novoga:

Zašto si mu srušio ogradu da ga beru svi što putem prolaze? (…) Oni koji ga spališe i posjekoše (Psalam 79, 13.17).

Vinograd, tajanstveno opustošen s dopuštenjem božanske Providnosti, Crkva je Kristova. Nadalje, prema evanđeoskom učenju, pastirska uloga obuhvaća tešku i opasnu zadaću tjeranja vukova od stada; loša je taktika pokušati se s njima sprijateljiti ili, još gore, hraniti ih.

Prema mojem mišljenju Drugi vatikanski sabor obuhvaća tri pojavnosti, koje se često brkaju na štetu ispravnoga tumačenja.

Prva je povijesni događaj, promatran globalno: njegovo sazivanje od Ivana XXIII., susljedna priprema, rad povjerenstava koje su izradile nacrte koji će biti predloženi otcima, odvijanje rasprava u dvorani (bazilika sv. Petra), suprotnost između različitih teoloških i pastoralnih stajališta, uplitanje Pavla VI., i završetak. Bit će potrebno uzeti u obzir prije svega dokumente koje je odobrio taj Sabor, a koji su namjeravali biti pastoralni, a ne dogmatski, i nacrt obnove Crkve – aggiornamento, kako se tada do gađenja nazivao – kao i njezino prihvaćanje i primjenu reformi koje je odlučila Sveta Stolica. Aggiornamento znači „posadašnjiti“; to je bila nakana toga skupa, kao što je Crkva činila više puta kroz svoju povijest.

Drugu dimenziju daju saborske isprave. Strogo govoreći, to je Sabor, uvijek uzimajući u obzir – ističem – kako se sâm odredio kao pastoralni, a ne dogmatski, iako njegovim konstitucijama i drugim usvojenim učiteljskim žanrovima nije manjkalo dogmatske materije, osobito nauke koja je već ranije utvrđena. Saborsko bogoslovlje prirodno odražava bogoslovlje XX. stoljeća i pokrete biblijske, liturgijske, teološke i duhovne obnove koji su kroz brojne inicijative i razna izdanja predlagali „povratak izvorima“. Valja razlikovati dokumente koje je Sabor odobrio od naknadnih odredaba Svete Stolice za provedbu predviđenih reformi. Što se tiče naše teme, svećeničkoga odgoja, postoji obilno poslijesaborsko zakonodavstvo, kao i očitovanja vrhovnih prvosvećenika u okružnicama, propovijedima i katekizmima.

Uz dva identiteta koja sam pripisao Drugomu vatikanskomu saboru, naime povijesnu činjenicu njegove provedbe u sveobuhvatnom razmatranju i konačnim spisima, postoji ono što se naziva „duh Sabora“. Taj izraz ovdje preuzimam u ružnom smislu. Naziv je gotovo izašao iz upotrebe, ali je pola stoljeća bio zastava naprednjaštva, svih naukovnih i praktičnih samovoljnosti koje su otvarale bolne rane podjela u crkvenom tijelu, izričite ili prikrivene raskole, koje su mijenjale neprekidnost života odražavanu u istorodnom razvoju katoličke istine, koja uvijek mora ići in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia (U istoj vjerskoj istini, to jest u istom smislu i istom učenju) kao zlatno pravilo svake istinske obnove, kako je to izrazio sv. Vinko Lerinski [† 445.] u svom Commonitoriumu. Raznorodnost, mijenjanje jest zabluda i možebitno krivovjerje. Kao i na mnogim drugim raskrižjima u svojoj povijesti, koja ju je već uvela u njezino treće tisućljeće, Crkva Kristova ide prema Gospodinovu ponovnom dolasku, tješena Duhom Svetim, vođena svojim pastirima i stalnim svjedočanstvom svetaca: mučenika, priznavalaca i djevica.

„Duh Sabora“ i ocrnjivanje Crkve

Jedno od najštetnijih postignuća takozvanoga „duha Sabora“ bilo je ocrnjivanje Crkve. Zaboravljajući ispovijest vjere koja je proglašava svetom, htjeli su je učiniti odgovornom za podjelu ljudi. Takva se svetost ne odražava samo subjektivno u svetosti tolikih njezinih članova, nego blješti objektivno jer je Tijelo kojemu je Glava Isukrst, čovjek-Bog, jer neprjevarljivo i nepogrješivo posjeduje objavljenu istinu i Euharistiju, odnosno Presveto Svetootajstvo i izvor svake svetosti, koji se priopćuje i u drugim sakramentima. Ono što je stranputica tih godina odbacila bio je biljeg apsolutnosti kršćanske istine. Pluralistička ideologija nije marila za Gospodinovu Riječ: Tko nije sa mnom, protiv mene je, i tko ne sabire sa mnom, rasipa (Matej 12, 30). Napad na kršćansku istinu, koju Crkva posjeduje kao milost i priopćava ljubavlju, bogohulstvo je na Duha Svetoga (usp. Matej 12, 31–32).

„Duh Sabora“ podrazumijevao je da svaki svećenik, pozivajući se na to, može činiti što god hoće, primjerice u bogoslužju. I ne samo biskupi, nego cijele biskupske konferencije smjele su se ne slagati s Rimom, kao što se dogodilo u slučaju okružnice Humanae vitae. Tekstovi „neokatoličkih“ teologa – da im damo ime – kružili su sjemeništima i bogoslovnim fakultetima, sa štetom koja se može statistički dokazati: tisuće svećenika diljem svijeta napustilo je službu. Stanje sličnomu onomu s početka XX. stoljeća in sinu gremioque Ecclesiae (u njedrima i krilu Crkve) tada je potvrđeno u najdubljem životu Crkve, što je sv. Pio X. opisao i osudio u okružnici Pascendi dominici gregis protiv pokreta zvana modernizam. Naprednjaštvo iz godina Drugoga vatikanskoga sabora, čiji odjeci traju do danas, ima iste korijene. Msgr. Joannes Gijsen (1932. – 2013.), tada roermondski biskup (Nizozemska), čovjek koji je ostao vjeran, istaknuo je da je njegova zemlja zapravo Crkva različita od Rimske Crkve. Postojale su različite „vrste“ katolicizma. Pavao VI. govorio je o samorazaranju Crkve (7. prosinca 1968.), Doma Božjega u koji je ušao sotonin dim (29. lipnja 1972.) te o ciči zimi koja je došla umjesto bujna proljeća. Dogmatska, moralna, liturgijska i duhovna kriza postala je trajno stanje. To više nije κρίσις/krísis (kriza), prikladnije je to nazvati propadanjem (dekadencijom). Danas se više ne zaziva „duh Sabora”; nije potrebno. Međutim, neki pozivaju na drugu revoluciju u Crkvi, podrazumijevajući da je djelo Drugoga vatikanskoga sabora već bila revolucija. Ovaj prijedlog mogu ocijeniti samo kao zločinačku mahnitost. Hoće li se sada početi govoriti o „duhu sinodnosti”?

U nekim se krugovima predlaže da se Crkvi dopusti „višeplošni“ („poliedarski“) identitet, kako bi u njega mogli stati različiti, alternativni izrazi katoličkoga jedinstva i njegovih zahtjeva. Takvo traženje čini Katoličku Crkvu pokretom, baš kao što u argentinskoj politici peronistički pokret traje 80 godina; čiji je trenutačni predsjednik čini se rimski prvosvećenik.

Godinu dana nakon završetka Sabora nekoliko je autora zazvonilo na uzbunu. Među njima je Jacques Maritain („posljednji“ Maritain, koji se vraća na neka od svojih stajališta) u veličanstvenoj knjizi: „Seljak iz Garonne. Stari laik propituje sadašnje vrijeme“ (Le paysan de la Garonne. Un vieux laïc s’interroge à propos du temps présent). Mitovi se povremeno vraćaju i ponovo dobivaju vrijednost s novim izričajima. Stoga bi Crkva u naše dane trebala skakati od radosti što je „u pokretu“ i predvodi „kulturu susreta“ i nastoji, u jednakosti s drugim religijama, njegovati „sveopće bratstvo“, iako se, kako sam rekao, „duh Sabora“ više ne spominje. Lažne, mitologizirane parole koje prikrivaju upravo suprotno i šire smutnju među vjernicima.

Što bi bogoslovi trebali naučiti?

Temeljno, pristupnici za svećeništvo moraju se pripremiti živjeti u bliskom odnosu, jednostavnom ophođenju s Trojedinim Bogom i sklopiti osobito prijateljstvo s Isusom, kojemu će se jednoga dana suobličiti u svećeništvu. Riječ je o življenju secundum formam Evangelii (prema oblikovnici Evanđelja). Razmislimo o značenju pojma oblikovnice u tvaroobličnoj (hilomorfnoj) teoriji. Stoga upućivanje ukazuje na dušu; temelji se na vjeri, nadi i ljubavi kako bi se postigao duh molitve, snaga drugih krjeposti i žar da se sve ljude pridobije za Krista. I, naravno, sinovskim pouzdanjem častiti Presvetu Djevicu koju nam je Gospodin ostavio kao Majku. Duhovno odgajanje uključuje težnju za sveukupnošću; ništa ne smije biti napola gotovo. Cjelovito uvježbavanje ljubavi proteže se od Krista na Crkvu, koja je neodvojiva od Njega. Kao što uči sv. Augustin u Tumačenju Ivanova Evanđelja: u onoj mjeri u kojoj netko ljubi Crkvu Kristovu, ima Duha Svetoga (Traktat 32, 8).

Jednako tako traži se rast prema potpunijoj zrelosti, povezan s ovladavanjem tijelom i duhom, i kao posljedicu opažati i uživati Evangelii beatitudinem (blaženstvo Evanđelja), sreću, radost koju pruža Radosna vijest. Svećenik mora biti potpun čovjek, gospodar samoga sebe. Samonadzor i zrelost jednake su postojanosti duha pod vladavinom ljubavi, kaljenju značaja, što će omogućiti pravilnu uporabu slobode i iskreno i bezpridržajno dušobrižno iskustvo. Važno je napomenuti da pojmove zrelosti ne treba ograničiti samo na psihološku razinu. Zasigurno, ona se mora osigurati, a utjecanje odgovarajućoj stručnoj pomoći može koristiti kada se prepozna da je potrebna, ali ovdje je prije svega riječ o duhovnoj razini osobnoga ostvarenja, o naravnom i nadnaravnom redu, koji uključuje umnost, čuvstvenost, volju i ljekoviti (izlječujući) dinamizam milosti. Tko u potpunosti doseže tu zrelost? Mislim svetci. Mi – barem ja – usmjeravamo se prema tome cilju, idemo katkada teško, penjemo se uz strminu, napredujemo postupno. Radost koja je svojstvena nadi oslobađa nas od umora koji nas ne pošteđuje i održava nas u trenutcima obeshrabrenja.

Poznavao sam mlade ljude koji su rano sazreli i stara lupetala. Psihološka redukcija pojma zrelosti bila je i jest vrlo česta, lišavajući ga naravne i nadnaravne širine koja je svojstveno kršćanskom čovjekoslovlju. Zrelost nas poziva da razmišljamo o slobodi: znak je prave zrelosti zdravo i razborito korištenje slobode. Sjemenište mora biti odgajanje u slobodi i za slobodu. Vrlo valjano opažanje: stega, vanjski red, bitni su u sjemeništu, ali moraju se obratiti u interna aptitudo (unutarnju prikladnost), prisno uvjerenje da se prihvati red, i to iz nadnaravnih razloga. Stege se ne treba odreći – kao što je to učinjeno na mnogim mjestima u ludim godinama nakon Sabora – jer je ona nužno sredstvo. Ona je umijeće, metoda, pravilo života učenika, ali s oprezom da se ne svede na izvanjsko i farizejsko obdržavanje. Danas je to ponegdje sredstvo kojim se služe poglavari koji su despotski progresivci kako bi ušutkali ili skršili spontanu sklonost brojnih bogoslova da žive prema velikoj crkvenoj Predaji. I onih koji na kraju budu otpušteni ili im se ređenje otkazuje ili odgađa na neodređeno vrijeme jer su „strukturirani i kruti“, „ne uklapaju se u profil“ ili „nisu dovoljno pastoralni“. Neodrživi argumenti koji govore samo o čistoj i tvrdoj ideologiji.

Danas je moda glasno govoriti o radosti, ali vrlo se malo govori o križu, pokori i mrtvljenju. Bolje rečeno: ne govori se. Zaraza „uspješnošću“ čini da zaboravljamo zahtjeve Evanđelja, dok zapravo njihovim prihvaćanjem možemo postići blaženstvo koje samo Evanđelje nudi. Želi se Krista bez križa. Ovo nije prvi put u povijesti Crkve da se koristi takvo iskrivljavanje istine o kršćanskom životu, koje je izričito u suprotnosti s onim što sveti Pavao naučava u svojim poslanicama i što su svetci posvjedočili svojim životom. U nekim trenutnim usmjerenjima pojavljuju se stare hereze gnoze i mesalijanizma.

Celibat i spolna neporočnost

Po daru celibata, koji je istodobno trajna zadaća, prezbiter daje Gospodinu nepodijeljeno srce, da svakoga ljubi kao što ga On ljubi. To je potrebno tražiti ponizno i uvijek. Oni koji su odgovorni za odgoj ne bi smjeli šutjeti o poteškoćama s kojima će se pristupnici morati suočiti, ali pri tom ne razmatrati gotovo isključivo opasnosti. Odricanje od ženidbe čini se radi veće ljubavi i gledanja u Kraljevstvo nebesko. Također treba napomenuti da, prema saborskim ispravama, postoje rizici za spolnu neporočnost svećenika osobito u današnjem društvu. To se tvrdilo prije 60 godina! Što bismo danas, nakon desetljeća „seksualne revolucije“, trebali uočiti u društvu koje bez ikakve čednosti s popularnim protagonistima pokazuje razmetljivu sklonost bludnosti, čak i onoj koja je protiv naravi?

Pitanje celibata razmatra se u Presbyterorum ordinis. U broju 16 vrlo je rječito uobličena vrijednost i izvrsnost celibata uporabom pet komparativa: facilius (lakši), liberius (slobodniji), expeditius (nesprječeniji, neopterećeniji), aptiore (prikladnije) i latius (širi); četiri priloga i jedan pridjev. Celibat se prihvaća kako bi se lakše pridružilo Kristu, bez natjecanja; kako bi se spremnije posvetilo službi Bogu i ljudima, jer se slobodnije predaje Gospodinu; kako bi se bilo prikladnijim za proširenije očinstvo. Ako ta argumentacija nije bila potrebna u kontekstu kulture snažno obilježene kršćanstvom, unatoč činjenici da nije manjkalo zastranjivanja i grijeha, kasnije, a i sada, postalo je potrebno učvrstiti uvjerenja, prevladati sumnje i odgovoriti na kritike. Teološki razlozi svećeničkoga celibata odnose se na duboko jedinstvo koje postoji između svećenikova i Kristova poslanja: podići novo čovječanstvo djelovanjem Duha i davati život sveopćoj obitelji djece Božje, koja nisu rođena od krvi i pȕti, nego od Božjega Duha (usp. Ivan 1, 13).

U posljednje se vrijeme protiv onoga što je Pio XI. nazvao „najsjajnijim biserom katoličkoga svećeništva“ (okružnica Ad catholici sacerdotii, br. 34) bilježi novi napad. Sada s raznoznačnom namišlju da se za svećenike rede oženjeni muškarci, viri probati (prokušani muškarci) kao varavo rješenje za ublažavanje nedostatka zvanja na mnogim mjestima. To je krinka pomanjkanja vjere i izraz propasti koju je Crkvi nanijela upornost naprednjaštva. Nedavni je slučaj Sinoda Crkve u Njemačkoj i brojni glasovi sa „Sinode o sinodnosti“. Ističem usporednost, iako su to pitanja drukčijih veličina: odbacuje se celibat klera kao i nauka Crkve o uređivanju poroda. Nadalje, progresivizam općenito relativizira sve istine vjere.

Kao što uči okružnica Sacerdotalis caelibatus, pristupnik za svećeništvo mora gledati na spokojan, uvjeren i slobodan izbor obveze koju će preuzeti. Nažalost, ljudi ne vjeruju u celibat svećenika; mnogo manje sada, kada vlada hiperseksualizirana kultura.

U Sacerdotalis caelibatus čita se:

Mlade ne treba držati u neznanju o stvarnim osobnim i društvenim poteškoćama s kojima će se morati suočiti sa svojim izborom, tako da njihov entuzijazam ne bude površan i uzaludan. No, uz poteškoće, valjalo bi s ništa manje istine i jasnoće istaknuti uzvišenost izbora, koji, ako s jedne strane izaziva u ljudskoj osobi određenu tjelesnu i duševnu prazninu, s druge strane donosi unutarnju puninu koja ju je sposobna oplemeniti iz dubine (br. 69).

To je divna stranica nadnaravnoga realizma, katoličkoga realizma. Ispravan pristup pitanju svećeničkoga celibata zahtijeva širi kontekst: opravdanje potpuno ljudske vrijednosti i ljepote krjeposti čistoće, zaštićene šestom zapovijedi Tore, pretpostavljene evanđeoskom porukom i razjašnjene apostolskim spisima Novoga Zavjeta. Aktualna sklonost u mnogim crkvenim krugovima jest prešućivanje Zapovijedi Božjega zakona – tako dobro objašnjenih u Katekizmu Katoličke Crkve – osobito zanemarivanje šeste u dušobrižnoj i katehetskoj praksi. Neugodno se toga sjećati u društvu koje je udomaćilo razvrat (razuzdanost, raspuštenost, raspojasanost, neumjerenost, pohotu).

Posljednjih je godina do ponovnih napada na celibat doveo slučaj svećenikâ koji su krivi za odvratan zločin spolnoga zlostavljanja maloljetnika. Preko medija to se ponašanje pokušava poopćiti među klerom, dok statistike pokazuju da se u velikoj većini slučajeva ova nastranost zbiva u obiteljskom okruženju – oko 80 posto njih, ne računajući druge djelatnike. Ne postoji drugi problem s kojim se treba suočiti: širenje homoseksualizma među klerom pojedinih biskupija, uz otežavajuću okolnost što se takvi pojedinci međusobno povezuju, s posljedicama koje je lako predvidjeti. Sa svim poštovanjem i obzirnošću s puta prema svećeništvu treba odvratiti mladiće u kojima se može vidjeti neosporna zaprjeka. Celibat zahtijeva punu muškost, da se slobodno odrekne ljepote i bogatstva kršćanske ženidbe. Već sam govorio o drugom napadu, ovoga puta neizravnom, protiv vrjednote celibata: ustrajavanje na zauzimanju za svećeničkim ređenjem oženjenih muškaraca, viri probati, iz razloga koji su ili ideološki, lažnobogoslovni (pseudoteološki) ili čak pragmatični, nedostatak zvanja. Uzrok oskudice je drugi: već naznačeni nedostatak cijenjenja spolne neporočnosti. Taj se problem proteže na obiteljski poredak, na zanemarivanje usađivanja bračne čistoće u kršćanske supružnike. Luther bi, gdje god se nađe, trljao ruke.

Ističući potrebu ili mogućnost prezbiterskoga posvećivanja oženjenih muškaraca na temelju pretpostavljene tradicije prvotne Crkve, neznanjem ili ideološkom manipulacijom propušta se ukazati na vrlo važnu dimenziju izvornoga stanja. Apostoli su ostavili sve kako bi slijedili Isusa. Nije razumno misliti da su oni koji su bili oženjeni vodili svoje žene sa sobom. Apostolska predaja pokazuje da su oženjeni muškarci koji su preuzeli prezbitersku službu živjeli u suzdržljivosti, čak i kad su živjeli sa svojim ženama u istoj kući. Ta apostolska predaja stekla je i pravno (kanonsko) obilježje na sinodama s početka IV. stoljeća, počevši s onim u Elviri, održanim između 300. i 303. godine. Njezin 33. kanon propisuje da se biskupi, prezbiteri i đakoni, odnosno svi klerici uzeti u službu svetoga Reda, suzdržavaju od svojih žena i od rađanja djece; tko bi to učinio, trebao je biti lišen kleričke časti (usp. Denzinger, br. 119).

Zadržao sam se upravo na ovom pitanju jer otkriva najozbiljniji problem s kojim se Crkva danas suočava: urušavanje vjere, gubitak vjere, koji se nadomješta imanentističnim[1] položajima i društvenim djelovanjem. Ta nesreća posve je u suprotnosti s poslanjem koje je Uskrsli Gospodin povjerio apostolima, kako čitamo u završnim redcima Evanđelja po Mateju i u dodatku Evanđelja po Marku. Iznenađujuće je da ne shvaćamo kako tajni pokušaj da se promijeni ovo bitno poslanje Crkve dovodi do njezine propasti; što je vidljivo kod naroda staroga kršćanstva, a potvrđuju ga i statistike.

Vrijednost studiranja

U Optatam totius o usmjerenjima prema studiju prvo se spominju humanističke znanosti. Taj izraz humanistica institutio (br. 13) odnosi se na ljudska pisma, koja se razlikuju od „božanskih pisama“, Svetoga Pisma. Riječ je o klasičnoj i modernoj kulturi, koja se u prošlosti uglavnom njegovala u malom sjemeništu, koje je u akademskom smislu bilo svojevrsni specijalizirani ispit zrelosti. Kako nadomjestiti nedostatak književnosti, umjetnosti, glazbe i prirodnih znanosti, makar u najmanjoj mjeri, kada prethodni odgoj i obrazovanje to nisu osigurali? Zanemarilo se izrazito taj vid odgoja, uglavnom zbog populističkoga pastoralizma.

Drugi vatikanski sabor težio je da svećenici budu kulturni ljudi. Izričito se to odnosi na humanističku i znanstvenu naobrazbu te na jezike. Pada mi na pamet da, osim onoga što se može provesti u nastavnom planu i programu (uputniku), zanimanje mladih ne bi bilo teško potaknuti raznim inicijativama, posebice da bi se stekao uvid u tu bajnu zalihu mudrosti i ljepote koju su čovječanstvo i Crkva skupljali stoljećima. Zanimanje, znatiželja, a još više ljubav, strast. Moje upozorenje: kulturna osoba nije isto što i poklonik kulturnjaštva ili kulturnjak koji pokazuje površnost nestručnjaka. Možda bi na ovom polju bilo primjereno olakšati osobne ili skupne sklonosti i potaknuti njihov razvoj. U ovoj dimenziji potrebno je zahtjeve učiniti raznolikijima. Čak i najjednostavniji mladi u formaciji mogu biti kulturni ljudi, koji su s trudom i poniznošću razvili primljene darove kako bi Crkvi ponudili dušobrižnu službu otvorenu svima, bez predrasuda i nadahnutu ljubavlju.

Mržnja prema latinskom

Prikladno je, na ovom mjestu u radu, reći nešto o mržnji prema latinskom, koja ima svoje korijene u izlikama promjenâ navođenima tijekom 60-ih godina XX. stoljeća. Tomu se pridodaje sklonost prijeziru onoga što se ne poznaje. Latinski – tako važan za dobro pisanje i govorenje riječi stranoga podrijetla i za logično razmišljanje – jezik je koji je sam po sebi teško svladati ako mu se ne posveti potrebno vrijeme.

Nažalost, i ondje gdje je njegovo učenje očuvano, nastavlja se smanjivati satnica latinskoga jezika. Izvlačenja su uvijek ista; više od izgovora, to su predrasude. Na taj se način sjemeništarcima uskraćuje izravan pristup latinskoj kulturi i mogućnost čitanja i uživanja u zapadnim svetim Otcima na njihovu izvornom jeziku. Što se tiče bogoslužne uporabe, nije jasno zašto svećenik ne može slaviti Misu na latinskom, ili zadržati u njoj molitvu ili pjevanje dijelova Reda Mise koje vjernici mogu izgovarati ili pjevati. To je postalo nemoguće. Isto se odnosi i na euharistijske hvalospjeve kao što su Pange lingua i Tantum ergo, koje su bile prilično popularne. One su proizvoljno protjerane samo zbog odbacivanja Predaje. Poslijesaborski naputci Svete Stolice preporučuju osnivanje scholae cantorum (zbora pjevačka grgurovskih napjeva) i višeglasnih zborova u sjemeništima i bogoslovijama, koji bi mogli čuvati i prenositi blago bogoslužne glazbe. Ondje gdje su postojali, despotski ih se potiskivalo i dokončalo.

Argentinsko kulturno propadanje prodrlo je u Crkvu: najjasniji dokaz toga sveopća je vladavina gitare – koju se više kažnjava nego svira – i žalosne pjesme koje su nametnute da zamijene, na primjer, psalme i druge izvrsne skladbe koje su bile u mirnodopskoj uporabi. Nešto slično može se reći i za orgulje. Temeljno je pitanje poštovanje bogoslužne, sakralne glazbe i Predaje u njoj.

Ovim bijesvima pridodaju se samovoljnosti zabrane slavljenja euharistijskoga bogoslužja versus Dominum (prema Gospodinu, tj. u kojem je svećenik okrenut prema istoku) te nevoljkost davanja odobrenja za porabu izvanrednoga oblika latinskoga obreda prema misalu Ivana XXIII. (1962.). Motuproprij Summorum pontificum Benedikta XVI. bio je žestoko kritiziran i, gdje je to bilo moguće, ismijavan u praksi. Nažalost, sadašnji Papa, prianjajući uz naprednjačke predrasude, drugim motuproprijem (Traditiones custodes) preinačio je poticaj, kako tradicijski tako i ekumenski, svoga slavnoga prethodnika, te sâm pokušava odrediti što znači slijediti Predaju. Bojati se, dakle, kako će se liturgijsko pustošenje pogoršati (ako je to još moguće!). U usmjerenju sadašnjega pontifikata društveno djelovanje važnije je od štovanja Boga. Neprijeporno je, međutim, kako osobito mlađi vraćaju vrijednost Predaji: što se više bori protiv Mise oduvijek, to se njezina slavljenja umnožavaju.

Mudroljubni studiji

O ovoj temi Drugi vatikanski sabor potvrđuje kako je cilj stjecanje čvrste i suvisle spoznaje o čovjeku, svijetu i Bogu, oslanjajući se na filozofsku baštinu trajne vrijednosti (Optatam totius, br. 15). Iako se sveti Toma navodi kao učitelj bogoslovnih studija (Optatam totius, br. 16), izraz patrimonio philosophico perenniter valido – filozofsku baštinu trajne vrijednosti može se poglavito odnositi na tomizam, bez forsiranja značenja te tekstovne uputnice. Neka mi bude dopušteno umetnuti ovdje neka osobna sjećanja. Jedan od mojih učitelja, otac Julio Meinivielle, usadio mi je da svetoga Tomu treba proučavati izravno iz njegovih tekstova, a ne iz priručnika.

Saborski dekret ne propušta spomenuti modernu i suvremenu filozofiju, koja je duboko utjecala na zapadnu kulturu. Može se samo nadati kako će se u bogoslovni plan i program uključiti dozivanje u svijest misli glavnim pisaca, a to bi se moglo učiniti uvrštavanjem dobroga izbora njihovih tekstova. Od svojih početaka najzainteresiraniji učenici uz nastavnikovo vodstvo mogu pristupiti cjelovitu čitanju osobito važnih tekstova. Mislim, primjerice, na djela Henrija Bergsona, kao što su „Ogled o neposrednim podatcima svijesti“, „Smijeh“ ili „Četiri ogleda o duhu u njegovom tjelesnom stanju“. Ili vraćajući se u XIX. stoljeće, „Pojam tjeskobe“, „Estetičke studije“ i „Dijalozi o ljubavi“ Soerena Kierkegaarda. Svrha je tih studija u studentima buditi ljubav prema istini koju treba nepopustljivo tražiti, promatrati, otkrivati, pokazivati i iskazivati, uz pošteno prepoznavanje i priznavanje granica ljudske spoznaje (Optatam totius, br. 15).

Problem istine danas se postavlja ozbiljnije i teže nego prije šezdeset godina, zbog masovnoga širenja relativizma i konstruktivizma i kulturne zaraze njima. Istina? Pojednostavimo: ili se smatra nedostižnom, jer ne postoji, ili svatko ima svoju, ili je sastavljaju i dokučuju „oblikovatelji mišljenja“ ili „utjecatelji“ (influencers). Ako budući svećenik ostane zarobljen u tom krugu mišljenja, dovodi u pitanje svoje buduće propovijedanje i sposobnost da usmjerava vjernike u magli koja stvara pomutnju čak i u crkvenim krugovima. Pravilno usvojena, tomistička filozofija kao plod nudi dobro opremljen um, istodobno slobodan i znatiželjan prema ukupnosti znanja, s mogućnošću objektivnoga prepoznavanja vrijednosti koje se mogu pronaći u suvremenih autora, kao i prosuđivanja njihovih zabluda.

Bogoslovni studiji

Drugi vatikanski sabor prepoznaje Sveto Pismo kao dušu svekolikoga bogoslovlja: universae theologiae veluti anima esse. K tome ne manjka pozivanja na patrističku predaju „dvaju plućnih krila“ Crkve, Istoka i Zapada, s njihovom bogatom raznolikošću. Cilj je dogmatskoga bogoslovlja što potpunije razjasniti otajstva vjere, proniknuti u njih i otkriti njihovu povezanost kroz motrenje, Sancto Thoma magistro, pod učiteljskim vodstvom svetoga Tome. Sabor je stoga rekao da učitelj bogoslovnih studija mora biti sveti Toma Akvinski. Sljedećih desetljeća, počevši od šezdesetih, umnožavaju se „teologije…“: stvaranja, svijeta, rada, oslobođenja, naroda (latinoameričkih ili argentinskih), okoliša, itd. Valja se dublje i pripadnije posvetiti teologiji Boga. To je ono što bogoslovlje jest, kao što mu ime kaže: govor o Bogu.

Danas na mnogim sveučilištima postoje profesori teologije koji tvrde da „svetoga Tome više nema“, osporavajući njegovo djelo i njegove tumače i znanstvenike koji upućuju na Akvinca, kao da filozofska predaja tomizma nije pridonijela ništa novo i da nam danas nema što reći preko onih koji se iz nje nadahnjuju. Nije riječ o ponavljanju svetoga Tome; tomizam nije „isto“. Dovoljno je spomenuti rad Cornelija Fabra u filozofiji, ili Jean-Hervé Nicolasa i mnogih drugih u teologiji. U negativnom sudu, kao što je gore navedeno, vidljivi su samo neznanje, nerazumijevanje i strančarstvo.

Nakon bavljenja dogmatskom teologijom, saborski dekret brzo spominje druge discipline u nastavnom planu i programu: ćudoredno bogoslovlje, kanonsko pravo i crkvenu povijest. Na području ćudorednoga bogoslovlja odbacivanje okružnice Humanae vitae izazvalo je nemilosrdnu kritiku njezinih temelja i širenje studijskih tekstova koji su skrenuli s uma sud više naraštaja svećenika. Veritatis splendor sv. Ivana Pavla II. treba pozorno proučavati u bogoslovijama.

Sržna važnost liturgije

Što se tiče svetoga bogoslužja, u točki 16, Optatam totius smatra ga prvotnim i nužnim izvorom pravoga kršćanskoga duha. I Sacrosanctum concilium potvrđuje da je bogoslužje vrhunac kojemu teži djelovanje Crkve, sakramentni dodir s Bogom, a ujedno je i izvor iz kojega proistječe sva njezina snaga (br. 10). Taj je izraz opravdan, jer su apostolska napori upravljeni k tome da se svi, koji su vjerom i krštenjem postali djeca Božja, sastaju zajedno, posred Crkve slave Boga, sudjeluju u Žrtvi i blaguju Gospodinovu večeru (br. 10).

Crkva nije nevladina organizacija koja treba ljudima osigurati zemlju, stan i posao; boriti se protiv globalnoga zatopljenja i krčenja šuma u Amazoniji, iako njezina društvena nauka ukazuje na valjanost istinske pravednosti u društvu. Njezina je bitna svrha osigurati da ljudi i narodi uzvjeruju u Krista, žive u Božjoj milosti i hode prema Nebu.

Bogoslužno slavlje sveta je radnja u najvećoj mjeri. Tu dolazi do problema: liturgija je posvećena zbilja, sveta stvarnost. Sabor je neprestano naziva svetim bogoslužjem.

Svetost podrazumijeva da ljepota i svečanost obreda vidljivo i čujno poručuju kako su to Kristovi čini, a ne subjektivne izmišljotine slavitelja, „liturgijskog tima“ ili šačice vjernika koji se pompozno nazivaju „zajednicom“. U to okruženje koje objektivno opći s nebeskom slavom ne treba unositi zabavne priredbe, predstave ili „religiozni žar“ nogometne utakmice. Iako se čini nevjerojatnim, ima onih koji – uključujući i biskupe – podupiru shvaćanje kako više nema razlike između svetoga (sakralnoga) i svjetovnoga (profanoga). Čovjek kamenoga doba sablaznio bi se tom otrcanom ocjenom, koju fenomenologija religijâ niječe. Sveto je povezano sa sakramentom, žrtvom, otajstvom. Krist je svojim vazmenim otajstvom uspostavio novu, eshatološku svetost i uveo je u svjetovni svijet kao preobrazbeni predokus nebeskoga života. Kako uči sv. Lav Veliki, ono što je bilo vidljivo u našem Otkupitelju prešlo je u sakramentne obrede, u otajstva bogoštovlja…

Mnogi vjernici ne shvaćaju da je sveta Misa sakramentna nazočnost Isusove žrtve. Nametnula se sužena zamisao „sastanka zajednice“ i „zajedničke gozbe“. Događalo se u nas da je biskup slavio Misu na plaži, u odjeći za plažu preko koje bi prebacio štolu, stavio mali stolnjak na pijesak, a kalež bi zamijenila tikvica za ispijanje čaja (màte)! A takvih slučajeva, nažalost, svakim je danom sve više. Loši primjeri bogoslovima i izrugivanje strogoj saborskoj odredbi: „da se nitko, pa ni svećenik, ne usuđuje po svom nahođenju bilo što dodavati, ukidati ili mijenjati u bogoslužju“ (Sacrosanctum Concilium, br. 22, § 3.). Pogrješan odgoj i obrazovanje svećenika i vjernika te uništavanje bogoslužja gorki su plod nametanja takozvanoga „duha Sabora“.

Iznenađujuće je da se u ovom trećem desetljeću XXI. stoljeća nastavljaju i množe predrasude prošloga stoljeća koje su uzrokovale toliku pustoš u bogoslužju. Primjerice, istiskivanje, ako ne i zabrana orgulja, grgurovskoga pjevanja te klasičnoga i modernoga višeglasja. Što se tiče popularnoga vjerskoga pjevanja – koje u Argentini poznaje izvrsne skladatelje poput msgr. Enriquea Raua i otaca Catena, Bevilaqua i Lombardija – loš ukus se proširio i naširoko se koriste uradci koji daju prednost pekinutom (sinkopiranom) ritmu nad melodijom, s neukusnim, osjećajnim tekstovima koji su strani Otajstvu koje se slavi. Tim zlima mora se dodati i ukidanje mȗka (šutnje). Izmještanje Svetohraništa i Križa omogućilo je ustoličenje svećenika, „predsjednika skupštine“, kako ga nazivaju, a ne poniznoga Kristova službenika koji bi ponazočio Njegovu žrtvu, nego često zabavljača (šoumena) koji ravna predstavom (spektaklom). Ne ću se zadržavati na ostalim nametanjima autoritarnosti od onih koji tvrde da su „u skladu s vremenom“ („ažurirani“) i „napredni“.

Biskupi i svećenici nismo samo društvene vođe, još manje ideološki agitatori, kakvih je napretek bilo šezdesetih i sedamdesetih godina prošloga stoljeća, na propast Crkve i društva. Apostolsko propovijedanje crpi snagu iz žrtve Velikoga i Vječnoga svećenika Isukrsta, tako da se congregatio societasque sanctorum (skup i društvo svetih) prinosi Bogu kao sveopća žrtva. „Država Božja” svetoga Augustina lijepo govori o tom okupljanju (druževnosti) i društvu svetaca.

Relativizam, samovoljna manipulacija sakramentnim redom, nedostojno posvjetovljenje svećeničkoga života, populistička zbrka između pučke pobožnosti i praznovjerja, bezakonje postavljeno na katedre odgojnih središta i nemar onih koji bi po službi trebali nadzirati i ispravljati, objašnjavaju neporecivo uzmicanje Crkve u Argentini, kao i u drugim zemljama, prema različitim značajkama mjesta i vremena. Loše stanje se nastavlja. U nas se svake godine stotine krštenih u Katoličkoj Crkvi pridružuju raznim evanđeoskim skupinama ili ih barem pohađaju. Ondje se govori o Isusu i spasenju, čemu se siromasi najprije nadaju.

Kako se došlo do tužna uopćavanja, zanemarivanja, uništavanja osjećaja za sveto i zadiranja proizvoljnosti, neodgojenosti i prostota u taj prostor te izraza propadanja u gestama i glazbi? Očito oni koji u „duhu Sabora“ nisu čitali tekstove Sabora, kao što je točka 5. Presbyterorum ordinis: neka prezbiteri nastoje ispravno njegovati liturgijsku znanost i umjetnost. Podvlačim: znanost i umjetnost. Priprava, sklonost počinje u sjemeništu, gdje se moraju odgajati vjerodostojni „profesionalci“ bogoštovlja, to jest liturzi. Činjenica da se to ne čini, ili se čini minimalno i na malo mjesta, objašnjava opće stanje i navikavanje vjernika na sve što im se daje.

Svećenik je službenik Kristova milosrđa. Malo se o tome govori, to prakticira i živi. „Milosrdnost“ koja se službeno širi zaboravlja ono što je sveti Toma tako točno izrazio: pravednost bez milosrđa je okrutnost; milosrđe bez pravednosti je majka raspadanja.

Populizam i pastoralizam sposobni su se kružiti privlačnim parolama i često imaju učinkovit propagandni stroj, ali će stvoriti samo zrakoprazni prostor, prazninu, i razočarati mlade koji traže valjan odgoj i naobrazbu. Jedna od najbesmislenijih mjera u bogoslovijama jest slanje studenata završne godine – ili čak i ranije – da žive u župama; pa čak i da na neko vrijeme prekinu studiranje. A oni na prvim godinama da isto rade potkraj tjedna. Dakle, istiskuje se dušobrižni odgoj koji bi bogoslovija trebala pružiti, a pripravnike se predaje svećenstvu, koje nije nužno sastavljeno od ljudi koji su stručnjaci za dušobrižničko vodstvo, kao pravi učitelji. Sve zbog žurbe da ih se natjera da „stave bradu u kalež“, kako to otmjeno kaže španjolska izrjeka. Ono što je doista uspjeh, a to sam i sâm doživio 1972. godine, jest da đakoni prije prezbiterskoga ređenja obavljaju službu i žive u župama.

Druga predrasuda koja se opire umiranju jest suprotstavljanje koje se često nameće između nauke ili studija i pastirske prakse, uvijek na štetu prve, kao i otpor prema slanju umno i duhovno najdarovitijih studenata na usavršavanje u visokoškolska središta kako bi biskupija imala svećenike s višom znanstvenom spremom… da mogu udovoljiti raznolikim potrebama apostolata, kao što se biskupima preporučuje u broju 18 Optatam totiusa. Ta mahnitost otkriva nesposobnost da se stvori dobro oblikovan i ujedinjen prezbiterij; gdje svi članovi, s poniznošću i bratskom ljubavlju, mogu skladno djelovati u najrazličitijim sredinama, prema talentu i izboru svakoga svećenika.

Što se tiče javne slike, grčevita trzajna crta naprednjaštva jest branjenje bogoslovima da nose reverendu i mrštenje na svećenike koji je nose, sumnjičeći ih za „konzervativizam“. Uvijek bi bilo „bliže narodu“ nositi dronjke i puštati dugu kosu. Takve smiješne krajnosti doseže crkveni „razdor“.

Skrb za Božji narod znači marljivost, pozorno djelovanje, što uključuje brigu, a često i tjeskobu. Ti složeni osjećaji pozivaju nas od samoga početka sjemeništa da njegujemo prisno prijateljstvo s Isukrstom i da s pouzdanjem počivamo u Njegovu Srcu. To podrazumijeva da se mora raditi sa strašću za Evanđelje. Mora se živjeti za Crkvu, a ne se oslanjati na nju da živi koliko-toliko udobno, bez velikih zaprepaštenja.

Čini mi se vrlo prikladnim upozorenje kardinala Roberta Saraha u knjizi „Zamalo će večer i dan je na izmaku“:

Nikakav ljudski napor, bez obzira koliko darovit ili velikodušan, ne može preobraziti dušu i dati joj Kristov život. Samo Isusova milost i križ mogu spasiti i posvetiti duše i učiniti da Crkva raste. Umnožavanje ljudskih napora, vjerujući da su metode i strategije učinkovite same po sebi, uvijek će biti gubitak vremena. Samo Krist može dati svoj život dušama. On ga daje u onoj mjeri u kojoj On sâm živi u nama i potpuno nas obuzima. To se događa sa svetcima. Cijeli njihov život, svi njihovi postupci, sve njihove želje nastanjeni su Isusom. Mjera apostolove apostolske vrijednosti nalazi se samo u njegovoj svetosti i u gustoći njegova molitvenoga života.

Strategija, najsigurnije i najučinkovitije metode su molitva, klanjanje, zajedništvo života s Gospodinom, ljubav za sve. U konačnici, to je ono što sjemenište poglavito mora usaditi u mladiće koji teže svećeništvu. A svi napori moraju biti usmjereni na to da ih se prati na tom uzlaznom putu, od Galileje do Jeruzalema, gdje se zbivaju križ i uskrsnuće, kako bi ih gledanje Boga – u mjeri u kojoj Mu se možemo približiti na ovoj zemlji – obasjavalo i osvjetljivalo njihov pastirski rad.

Od Isukrsta, povratak na izvore

Ovo sažimajuće djelo – ponavljam – temeljeno je na onome što sam proučavao, poučavao i iskusio kao svećenik i biskup, a nastalo je iz boli, ali isto tako iz nade. Boli jer volim Crkvu i žalosti me gledati je u strmoglavom padu; osobito u posljednjih dvanaest godina. I nade – koja, kako sam već rekao, uvijek sa sobom nosi udio radosti, ali i jasnoće rasuđivanja, realizma i suza – jer primjećujem da se, istodobno, u dijelovima koji su još uvijek manjinski, ali sve važniji, pokušava, počevši od Isusa Krista, vraćati izvorima; pravovjerju i Predaji. I tu s oštrinom vidim istinite puteve u budućnost.

Contra facta non valent argumenta (protiv činjenica ne vrijede dokazi): na temelju službene statistike Svete Stolice, s kojom smo započeli ove retke, utvrđen je odnos između broja zvanja u posvjetovljenim zemljama s naprednjačkim klerom i broja redovničkih ustanova koje poštuju i njeguju pravovjerje i Predaju. Brojke su porazne: Italija, jedan bogoslov na 15,3 svećenika; Francuska, jedan bogoslov na 19,5 svećenika; Španjolska, jedan bogoslov na 17,5 svećenika i Njemačka, jedan bogoslov na 34,5 svećenika. S druge strane, zvanja u tradicionalnim zajednicama kreću se od 0,65 bogoslova po svećeniku do jednoga bogoslova na 2,35 svećenika. Da bi se održao postojan broj svećenika u biskupiji, potreban je najmanje jedan bogoslov na pet aktivnih svećenika. Te su brojke bezuvjetne i isključuju bilo kakvu ideološku manipulaciju.

Iz naprednjačkoga činovništva s prijezirom se navodi kako „tradicionalisti“ imaju zvanja jer „mladima ispiru mozak“, kao da su oni neoprezni i neuki; lak plijen svakoj prijevari. Trebali bi pročitati što kaže Joseph Ratzinger – Benedikt XVI. u četvrtom poglavlju „Isusa iz Nazareta“ o svećeničkom posvećenju apostola, koje se nastavlja u službenicima katoličkoga bogoštovlja:

Oni moraju biti uronjeni u Krista, moraju biti odjeveni u Njega, i tako postaju sudionici u Njegovom posvećenju, u Njegovoj svećeničkoj službi, u Njegovoj žrtvi.

Ništa manje od toga! Da bi se to postiglo u sjemeništu se mladi moraju pripremati.

U Buenos Airesu, u srijedu 2. travnja 2025., dvadeset godina od odlaska u Dom Očev svetoga Ivana Pavla II.

---

kastilski izvornik

Frente a la disminución de sacerdotes y la caída libre en el número de seminaristas

En numerosas ocasiones me referí a un asunto crucial para la Iglesia: la formación de los candidatos al Sacerdocio. Hoy lo hago nuevamente; sin pretender, claro está, agotar el tema, con este artículo. Y lo realizo en el día en que se cumplen veinte años de la partida de San Juan Pablo II; que vivió su seminario de manera “clandestina”, por el nazismo y el comunismo que asolaron su Polonia natal. Y que, como Papa, junto al entonces Cardenal Joseph Ratzinger – luego su sucesor, Benedicto XVI –, tanto hiciera por reparar, en parte, el desmadre del posconcilio.

Es preocupante la disminución del número de sacerdotes (406.996, en todo el mundo, en 2023; 734 menos que en 2022, según cifras oficiales de la Santa Sede); y la caída libre en el número de seminaristas (de acuerdo con la misma estadística vaticana, se registra un descenso sostenido desde 2012; y se pasó de 108.481, en 2022, a 106.495, en 2023). En cambio, aumenta el número de obispos, que pasó de 5353, en 2022, a 5430, en 2023. En la prisa de Roma “por dejar todo bien atado”, para los tiempos que vienen, se siguen nombrando amigos de la misma cuerda. La esterilidad propia del progresismo en cuanto a las vocaciones sacerdotales, no se aplica al parecer a las episcopales. Máxime si –pese a las persistentes críticas al “carrerismo” – proceden de conocidos trepadores.

Ingresé al Seminario Mayor de la Inmaculada Concepción, de la Arquidiócesis de Buenos Aires, durante las sesiones del Concilio Vaticano II. Siendo aún joven presbítero se me encargó la organización del Seminario Diocesano de San Miguel, en el conurbano porteño; y fui su rector durante una década. Salí de allí cuando San Juan Pablo II me designó obispo auxiliar del inolvidable Cardenal Antonio Quarracino, en Buenos Aires. Como coadjutor y como Arzobispo de La Plata visité semanalmente al Seminario Mayor “San José”; los sábados ofrecía una conferencia y luego celebraba la Misa. En esas intervenciones expliqué, a lo largo de un año, el decreto Presbyterorum ordinis, sobre la vida y el ministerio de los sacerdotes; lo hice dos veces en ese extenso período de veinte años de servicio en la arquidiócesis. Mis vacaciones, en el mes de febrero, las pasé siempre con los seminaristas en la casa de campo “San Ramón”, en Tandil; así tuve tiempo de hablar largamente con cada uno de ellos. Por otra parte, durante el año estaba disponible a su requerimiento, cuando deseaban o necesitaban verme. Como profesor de la Facultad de Teología de la Universidad Católica Argentina se me dio la oportunidad de tratar con candidatos al sacerdocio, de diversas diócesis, que cursaban allí sus estudios.

Estudié ampliamente el documento conciliar arriba mencionado, lo mismo que el decreto Optatam totius, sobre la formación sacerdotal. Indico estos antecedentes personales porque la reflexión asidua y una experiencia variada me habilitan, a esta altura de la vida, a intentar una síntesis sobre la formación sacerdotal según el Vaticano II. Y proponer, también, de cara al futuro, frente a la presente crisis de vocaciones, caminos superadores.

Se encuentran en este trabajo críticas a la prolongación del sedicente “espíritu del Concilio” en la realidad hodierna de la Iglesia; que vive una de sus épocas más difíciles. He recibido una confirmación de este juicio en el libro “Se hace tarde y anochece”, del Cardenal Robert Sarah, misericordiado ex Prefecto de la Congregación para el Culto Divino y la Disciplina de los Sacramentos. Es una obra extraordinaria de lucidez, sinceridad y valentía. La esperanza conlleva siempre una cuota de alegría, pero si es auténticamente teologal, también de claridad de razonamiento, realismo y llanto. La plegaria angustiosa del viejo Israel lo es también del nuevo: ¿Por qué has derribado sus cercos para que puedan saquearla todos los que pasan?… la han talado, le han prendido fuego (Sal 79, 13. 17). La Viña, misteriosamente devastada con permisión de la Providencia divina es la Iglesia de Cristo. Además, según la enseñanza evangélica, la función pastoral incluye la difícil y peligrosa tarea de ahuyentar a los lobos del rebaño; es mala táctica intentar hacerse amigo de ellos o, peor, darles de comer.

En mi opinión, el Concilio Vaticano II comprende tres fenómenos, que muchas veces suelen ser confundidos, para daño de una correcta interpretación. El primero es el acontecimiento histórico, globalmente considerado: su convocatoria por Juan XXIII, la consiguiente preparación, los trabajos de las comisiones que elaboraron los esquemas que se iban a proponer a los Padres, el desarrollo de los debates en el aula –la Basílica de San Pedro –, el contraste entre diversas posiciones teológicas y pastorales, las intervenciones de Pablo VI y la conclusión. Habrá que tomar en cuenta, sobre todo, los documentos aprobados por ese Concilio, que quiso ser pastoral y no dogmático, y el designio de renovación de la Iglesia –el aggiornamento, como se decía entonces hasta el hartazgo –, lo mismo que su recepción y aplicación de las reformas decididas por la Santa Sede. Aggiornamento significa “puesta al día”; intención de aquella asamblea, como lo ha hecho la Iglesia muchas veces a lo largo de su historia.

La segunda dimensión está dada por los documentos conciliares; rigurosamente hablando, eso es el Concilio, considerando siempre – insisto – que el mismo se autodefinió pastoral y no dogmático, aun cuando no faltara en sus constituciones y en otros géneros magisteriales adoptados materia dogmática, en especial doctrina ya establecida anteriormente. En la teología conciliar se refleja, como es natural, la teología del siglo XX y los movimientos de renovación bíblica, litúrgica, teológica y espiritual, que propusieron con numerosas iniciativas y diversas publicaciónes una “vuelta a las fuentes”. Deben distinguirse los documentos aprobados de las ulteriores disposiciones de la Santa Sede para ejecutar las reformas dispuestas. Respecto de nuestro asunto, la formación sacerdotal, existe abundante legislación posconciliar, como también manifestaciones de los Sumos Pontífices en encíclicas, homilías y catequesis.

Se suma a esas dos identidades que he atribuido al Vaticano II, a saber: el hecho histórico de su realización en una consideración completa y los documentos finales, lo que ha dado en llamarse “el espíritu del Concilio”. Esta expresión aquí la asumo en sentido peyorativo. La denominación ha caído casi en desuso, pero durante medio siglo fue la bandera del progresismo, de todas las arbitrariedades doctrinales y prácticas que abrieron en el cuerpo eclesial llagas dolorosas de división, cismas expresos o disimulados, que alteraron la continuidad de vida reflejada en el desarrollo homogéneo de la verdad católica, que debe proceder siempre in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia, como regla de oro de toda auténtica renovación, según lo expresó en su Commonitorium San Vicente de Lerins. La heterogeneidad, la alteración, es el error, y eventualmente la herejía. Al igual que en otras tantas encrucijadas de su historia que ya la ha introducido en su Tercer Milenio, la Iglesia de Cristo se encamina hacia la Parusía del Señor confortada por el Espíritu Santo, guiada por sus pastores y por el testimonio continuo de los santos: mártires, confesores y vírgenes.

“Espíritu del Concilio” y denigración de la Iglesia

Una de las realizaciones más dañinas del mentado “espíritu del Concilio” ha sido la denigración de la Iglesia. Olvidando la profesión de fe que la proclama Santa, se quiso hacerla responsable de la división de los hombres. Tal santidad no solo se refleja subjetivamente en la de tantísimos miembros suyos, sino que reluce objetivamente porque ella es el Cuerpo del cual es Cabeza Jesucristo, el hombre-Dios, porque posee de modo infalible e indefectible la verdad revelada y la Eucaristía, es decir el Santísimo y fuente de toda santidad, que se comunica también en los otros sacramentos. Lo que el extravío de aquellos años rechazaba era el carácter absoluto de la verdad cristiana. La ideología pluralista ignoraba la Palabra del Señor: el que no está conmigo, está contra mí; y el que no recoge conmigo, desparrama (Mt 12, 30). El atentado contra la verdad cristiana, que la Iglesia posee como una gracia y comunica con amor, es una blasfemia contra el Espíritu Santo (cf. Mt 12, 31 s.).

El “espíritu del Concilio” implicaba que cualquier sacerdote, invocándolo, podía hacer lo que venía en ganas, por ejemplo, en la liturgia. Y no solo obispos, sino enteras Conferencias Episcopales se permitían disentir con Roma, como ocurrió en el caso de la encíclica Humanae vitae. Textos de teólogos “neocatólicos” – por darles un nombre – circularon en los seminarios y en las Facultades de Teología, con el daño que puede comprobarse estadísticamente: miles de sacerdotes en todo el mundo abandonaron el ministerio. Se verificó entonces una situación análoga a la de los primeros años del siglo XX in sinu gremioque Ecclesiae, en lo más profundo de la vida eclesial, que San Pío X describió y condenó en la encíclica Pascendi dominici gregis, contra el movimiento llamado modernismo. El progresismo de los años del Vaticano II, cuyas repercusiones duran hasta hoy, tiene las mismas raíces. Mons. Gijsen, obispo de Roermond (Holanda), un hombre que permaneció fiel, señalaba que la de su país era de hecho una Iglesia distinta de la Romana; eran diversos “tipos” de catolicismo. Pablo VI habló de autodemolición de la Iglesia, Casa de Dios en la que había entrado el humo de Satanás, y del crudo invierno que sobrevino en lugar de la esperada primavera. La crisis dogmática, moral, litúrgica y espiritual, se ha convertido en estado permanente; ya no es una krísis, es más apropiado llamarla decadencia. En la actualidad se prescinde de invocar al “espíritu del Concilio”; no hace falta. Sin embargo, algunos preconizan otra revolución en la Iglesia, sugiriendo que la obra del Vaticano II ya lo fue. No puedo valorar esa sugerencia más que como insensatez criminal. ¿Se empezará a hablar, ahora, de “espíritu de la sinodalidad”?

En algunos sectores se propone otorgar a la Iglesia una identidad “poliédrica”, para que quepan en ella expresiones diversas, alternativas de la unidad católica y sus exigencias. Esta pretensión hace de la Iglesia Católica un movimiento, como en la política argentina perdura desde hace 80 años el movimiento peronista; cuyo presidente actual parece ser el Romano Pontífice.

Al año de concluir el Concilio, varios autores dieron la voz de alarma. Entre ellos Jacques Maritain (el “último” Maritain, ya de regreso de algunas de sus posturas), en un libro magnífico: “El campesino del Garona. Un viejo laico se interroga a propósito del tiempo presente”. Los mitos retornan periódicamente, y vuelven a cobrar valor con otras formulaciones. Es así como en nuestros días la Iglesia debería estremecerse de gozo para estar “en salida” y para protagonizar la “cultura del encuentro” y empeñarse, en igualdad con las otras religiones, en fomentar la “fraternidad universal”, aunque ya no se menta, según lo he referido, “el espíritu del Concilio”. Eslóganes falaces, mitificados, que encubren todo lo contrario y difunden la confusión entre los fieles.

¿Qué han de aprender los seminaristas?

Básicamente, los candidatos al Sacerdocio deben prepararse para vivir en el trato familiar con el Dios Trino y a forjar una especial amistad con Jesús, a quien se van a configurar un día en el Sacerdocio. Se trata de vivir secundum formam Evangelii. Pensemos en el significado de la noción de forma en la teoría hilemórfica; por tanto, la referencia indica el alma; cimentarse en la fe, la esperanza y la caridad para alcanzar el espíritu de oración, el vigor de las demás virtudes y el celo por ganar a todos los hombres para Cristo. Y, por supuesto, venerar con filial confianza a la Santísima Virgen, a quien el Señor nos ha dejado como Madre. La formación espiritual conlleva una ambición de totalidad; nada debe quedar a medias. El ejercicio total del amor se extiende de Cristo a la Iglesia, que es inseparable de Él. Como enseña San Agustín en su Comentario al Evangelio de Juan: en la medida que uno ama a la Iglesia de Cristo, posee el Espíritu Santo (Tractatus 32, 8).

Se postula, igualmente, el crecimiento en una madurez más plena, asociada al dominio del cuerpo y del espíritu, y como consecuencia la percepción y goce de la Evangelii beatitudinem la felicidad, la dicha que proporciona el Evangelio. El sacerdote debe ser un hombre pleno, dueño de sí. Dominio de sí y madurez equivalen a la estabilidad del ánimo bajo el régimen de la caridad, a templar el carácter, lo cual permitirá el uso recto de la libertad y una experiencia pastoral sincera y sin reservas. Es importante señalar que los conceptos de madurez no deben restringirse a la sola dimensión psicológica. Por cierto, ésta debe quedar asegurada, a lo cual puede ayudar el recurso profesional correspondiente cuando se advierte que es necesario, pero aquí se trata sobre todo de un nivel espiritual de realización de la persona, de orden natural y sobrenatural, que comprende la inteligencia, la afectividad, la voluntad y el dinamismo sanante de la gracia. ¿Quién alcanza plenamente esa madurez? Pienso que los santos; nosotros – yo al menos – nos encaminamos hacia esa meta, vamos penosamente a veces, subiendo la cuesta, avanzamos gradualmente; la alegría que es propia de la esperanza alivia la fatiga, que no nos es ahorrada, y sostiene en los momentos de desánimo.

He conocido jóvenes tempranamente maduros, y viejos tilingos. Fue y es muy frecuente la reducción psicologista del concepto de madurez, al que se despoja de la amplitud natural y sobrenatural, que es propia de la antropología cristiana. La madurez invita a pensar en la libertad: el signo de una auténtica madurez es el sano y prudente ejercicio de la libertad. La del Seminario ha de ser una formación en la libertad y para la libertad. Una observación muy válida: la disciplina, el orden exterior, es imprescindible en el Seminario, pero debe convertirse en interna aptitudo, íntima convicción de abrazar el orden, y por razones sobrenaturales. No debe prescindirse de la disciplina – como se ha hecho en muchas partes en los años locos del posconcilio –, ya que es un instrumento necesario; es arte, método, regla de la vida del discípulo, pero con el cuidado de que no se reduzca a observancia exterior y farisaica. Hoy en día, en algunos lugares, es un instrumento empleado, por superiores que son progresistas despóticos; para acallar o aplastar la espontánea inclinación de numerosos seminaristas a vivir según la gran Tradición eclesial. Y a los que se termina expulsando; o se los cancela y posterga, indefinidamente, en su Ordenación, por “ser estructurados, y rígidos”, “no dar el perfil”, o “no ser lo suficientemente pastorales”. Argumentos insostenibles que solo hablan de ideología pura y dura.

Está de moda actualmente hacerse lenguas de la alegría, pero se habla muy poco de la cruz, de la penitencia, de la mortificación. Mejor dicho: no se habla. El contagio del “exitismo” hace olvidar las exigencias del Evangelio, cuando en realidad es a través de su aceptación como podemos alcanzar la bienaventuranza que el mismo Evangelio ofrece. Se quiere un Cristo sin la cruz. No es la primera vez en la historia de la Iglesia que se recurre a esta deformación de la verdad sobre la vida cristiana, que contradice expresamente lo que San Pablo enseña en sus Cartas, y lo que con sus vidas han testimoniado los santos. En algunas orientaciones actuales despuntan las viejas herejías de la gnosis y el mesalianismo.

Celibato y castidad

Por el don del celibato, que es a la vez tarea continua, el presbítero entrega al Señor un corazón indiviso, para amar a todos como Él los ama; es preciso pedirlo humildemente, y siempre. Los responsables de la formación no deben callar sobre las dificultades que los candidatos tendrán que afrontar, pero sin considerar casi exclusivamente los peligros; la renuncia al matrimonio se hace en orden a un amor más grande, y mirando al Reino de los cielos. Debe advertirse, también, sobre las contingencias riesgosas que acechan a la castidad del sacerdote, máxime en la sociedad actual, dicen los documentos conciliares. ¡Esto se afirmaba hace 60 años! ¿Qué tendríamos que advertir hoy, después de décadas de “revolución sexual”, en una sociedad que exhibe sin recato alguno, con protagonistas populares, su gusto ostentoso de la fornicación, y hasta de la contra natura?

La cuestión del celibato es retomada en Presbyterorum ordinis. Quedó allí formulada, en el número 16, una expresión muy elocuente del valor y excelencia del celibato, mediante el uso de cinco comparativos: facilius, liberius, expeditius, aptiore, latius; cuatro adverbios y un adjetivo. Se abraza el celibato para unirse más fácilmente a Cristo, sin competencia; para dedicarse con mayor prontitud al servicio de Dios y de los hombres, porque uno se entrega con mayor libertad al Señor; para ser más aptos para recibir una más dilatada paternidad. Si esta argumentación no era necesaria en el contexto de una cultura fuertemente marcada por el cristianismo, a pesar de que no faltaban desvíos y pecados, más tarde, y ahora, se ha tornado necesaria para robustecer las convicciones, para superar las dudas, para responder a las críticas. Las razones teológicas del celibato sacerdotal se refieren a la unidad profunda que existe entre la misión del sacerdote y la misión de Cristo: suscitar una nueva humanidad por obra del Espíritu y dar vida a una familia universal de hijos de Dios, que no nace de la carne y de la sangre sino del Espíritu divino (cf. Jn 1, 13).

Últimamente se registra una nueva embestida contra lo que Pío XI llamó “perla brillantísima del sacerdocio católico” (Encíclica Ad catholici sacerdotii, n. 34). Ahora con el equívoco propósito de ordenar sacerdotes a hombres casados, los viri probati, en la ilusoria solución de paliar la ausencia de vocaciones en muchos lugares. Es una máscara de la falta de fe y expresión de la ruina provocada en la Iglesia por la tenacidad del progresismo. Un caso reciente es el del Sínodo de la Iglesia alemana, y numerosas voces del “sínodo sobre la sinodalidad”. Señalo un paralelismo, aunque se trata de asuntos de diverso calibre: se rechaza el celibato del clero, como también la doctrina eclesial sobre la regulación de la natalidad. Además, el progresismo relativiza en general todas las verdades de la fe.

Como enseña la encíclica Sacerdotalis caelibatus, el candidato al Sacerdocio debe mirar a una serena, convencida y libre elección del compromiso que se va a asumir. Lamentablemente, la gente no cree en el celibato de los curas; mucho menos ahora, cuando reina una cultura hipersexualizada.

En Sacerdotalis caelibatus se lee: A los jóvenes no se les ha de esconder ninguna de las verdaderas dificultades personales y sociales que tendrán que afrontar con su elección, a fin de que su entusiasmo no sea superficial y fatuo; pero a la par de las dificultades, será justo poner de relieve con no menor verdad y claridad lo sublime de la elección, la cual, si por una parte provoca en la persona humana un cierto vacío físico y psíquico, por otra aporta una plenitud interior capaz de sublimarla desde lo más hondo (n. 69). Es esta una bella página de realismo sobrenatural, de realismo católico. El abordaje correcto de la cuestión del celibato sacerdotal requiere un contexto más amplio: la reivindicación del valor y la belleza plenamente humanos de la virtud de castidad, tutelada por el sexto precepto de la Torá, asumido por el mensaje evangélico y esclarecido por los escritos apostólicos del Nuevo Testamento. La tendencia actual en muchos ambientes de la Iglesia es callar los Mandamientos de la Ley de Dios – tan bien expuestos en el Catecismo de la Iglesia Católica –, en especial ignorar el sexto en la praxis pastoral y catequística; resulta antipático recordarlo en una sociedad que ha naturalizado el desenfreno.

En los últimos años ha dado pie a nuevos ataques contra el celibato el caso de sacerdotes culpables del abominable crimen de abuso sexual de menores. Se intenta mediáticamente generalizar esta conducta en el clero, cuando las estadísticas muestran que en la inmensa mayoría de los casos esa perversión se registra en ambientes familiares, en un 80 por ciento más o menos, sin contar a otros agentes. No se enfrenta otro problema: la extensión de la homosexualidad en el clero de algunas diócesis, con el agravante de que tales personas se vinculan entre sí, con las consecuencias que es fácil prever. Con todo respeto y delicadeza se debe apartar del camino al Sacerdocio a los jóvenes en los cuales puede advertirse lo que es un innegable impedimento; el celibato requiere la plena virilidad, para renunciar libremente a la belleza y riqueza del matrimonio cristiano. Ya he hablado de otro embate, indirecto esta vez, contra el valor del celibato: la insistencia en auspiciar la ordenación de los hombres casados, los viri probati, por razones sea ideológicas, pseudoteológicas o bien pragmáticas, la escasez de vocaciones. La razón de la penuria es otra: la ya indicada, la falta de aprecio por la castidad. Este problema se extiende al orden familiar, al olvido de inculcar la castidad conyugal a los esposos cristianos. Lutero, donde se encuentre, estará frotándose las manos.

Al agitar la necesidad u oportunidad de consagrar presbíteros a hombres casados fundándose en una presunta tradición de la Iglesia primitiva, se omite, por ignorancia o por manipulación ideológica, señalar una dimensión importantísima de la situación originaria. Los Apóstoles dejaron todo para seguir a Jesús; no es razonable pensar que los que estaban casados llevaron consigo a sus mujeres. La tradición apostólica indica que los varones casados asumidos en el ministerio presbiteral vivían en continencia, aun cuando habitaran con sus esposas en la misma casa. Esta tradición apostólica adquiere carácter canónico en los concilios de comienzos del siglo IV, a partir del de Elvira (Illiberitano), celebrado entre los años 300 y 303, fecha incierta. El canon 33 prescribía a los obispos, presbíteros y diáconos, o a todos los clérigos asumidos en el ministerio, abstenerse de sus cónyuges y engendrar hijos; quien lo hiciere debía ser privado del honor de la clericatura (cf. Denzinger 119).

Me he extendido en tratar esta cuestión particular porque ella revela cuál es el problema más grave de la Iglesia de hoy: la ruina de la fe, la pérdida de la fe, que es reemplazada por posturas inmanentistas y por la acción social. Esta calamidad contradice totalmente la misión que el Señor resucitado encomendó a los Apóstoles, como se lee en los versículos finales del Evangelio según san Mateo, y en el apéndice del de Marcos. Es sorprendente que no se advierta cómo el intento subrepticio de alterar esa misión esencial de la Iglesia conduce a su ruina; lo cual resulta patente en las naciones de vieja cristiandad, y es comprobado por las estadísticas

El valor del estudio

En Optatam totius sobre las orientaciones para los estudios, se menciona en primer lugar las humanidades; esta expresión humanistica institutio se refiere a las letras humanas, que se distinguen de las “letras divinas”, la Sagrada Escritura; se trata de la cultura clásica y moderna, la que antiguamente, por lo general, se cultivaba en el Seminario Menor, que era en el orden académico una suerte de bachillerato especializado. ¿Cómo se suple, siquiera mínimamente, la carencia de letras, y arte y música, y ciencias, cuando la educación anterior no lo ha proporcionado? Se ha descuidado hasta el extremo este aspecto de la formación, a causa sobre todo de un pastoralismo populista.

El Vaticano II aspiraba a que los sacerdotes sean personas cultas; se refiere expresamente a la formación humanística, científica, y a las lenguas. Se me ocurre que, más allá de lo que se pueda implementar curricularmente, no sería difícil suscitar el interés de los jóvenes mediante diversas iniciativas, en especial para asomarse a ese fabuloso acopio de sabiduría y belleza reunido, siglo tras siglo, por la humanidad y por la Iglesia. El interés, la curiosidad, y más todavía, el amor, la pasión. Advertencia mía: no es lo mismo una persona culta que una “culterana”, o “cultósica”, que ostenta la superficialidad de un diletante. Quizá en este campo convendría facilitar inclinaciones personales o grupales, favorecer su desarrollo. En esta dimensión corresponde diversificar las exigencias, Incluso los más sencillos de los jóvenes formandos pueden ser personas cultas, que han desarrollado con esfuerzo y humildad las dotes recibidas para ofrecer a la Iglesia un servicio pastoral abierto a todos, sin prejuicios e inspirado por la caridad.

El odio del latín

Corresponde, a esta altura del trabajo, decir algo acerca del odio del latín, que tiene raíces en los pretextos de renovación exhibidos en los años 60; a ello se suma la inclinación a despreciar lo que se ignora. El latín – tan importante para escribir y hablar bien en español, y para pensar con coherencia lógica – es una lengua que de suyo resulta difícil de adquirir, si no se le dedica el tiempo necesario.

Desgraciadamente se persiste en disminuir las horas curriculares de latín donde se conserva su estudio; los pretextos son siempre los mismos, más que pretextos, prejuicios. De este modo se cierra a los seminaristas el acceso directo a la cultura latina y la posibilidad de leer y gustar en su lengua original a los Santos Padres de Occidente. En cuanto al uso litúrgico no se ve por qué un sacerdote no puede celebrar la Misa en latín, o conservar en ella el rezo o canto de partes del ordinario que los fieles pueden recitar o cantar. Esto se ha tornado imposible. Vale lo mismo para los himnos eucarísticos como el Pange lingua y el Tantum ergo, que eran plenamente populares; se los ha desterrado arbitrariamente, solo por repulsa de la Tradición. Documentos posconciliares de la Santa Sede recomendaron la constitución en los seminarios de scholae cantorum y coros polifónicos, que puedan conservar y transmitir los tesoros de la música litúrgica. Donde existían se los suprime despóticamente.

La decadencia cultural de la Argentina ha penetrado en la Iglesia: la comprobación más clara se tiene en el reinado universal de la guitarra – castigada más que tocada – y en los cánticos lamentables que se han impuesto en reemplazo, por ejemplo, de los Salmos y de otras composiciones excelentes que estaban pacíficamente en uso. Algo análogo puede decirse del órgano. La cuestión de fondo es el respeto de la música litúrgica, sagrada y de la Tradición en ella.

A estos desafueros se suman las arbitrariedades de prohibir la celebración de la liturgia eucarística versus Dominum, y la reticencia en conceder la autorización para usar la forma extraordinaria del rito latino según el Misal de Juan XXIII (1962). El motu proprio Summorum Pontificum, de Benedicto XVI, ha sido criticado ferozmente, y donde se pudo se lo ha burlado en la práctica. Desgraciadamente, el Papa actual, adherido a los prejuicios progresistas, ha corregido con otro motu proprio (Traditiones custodes) la iniciativa a la vez tradicional y ecuménica de su ilustre predecesor, e intenta definir él en qué consiste seguir la Tradición. Es de temer, entonces, un agravamiento de la devastación litúrgica (¡si esto es aún posible!). En la orientación del actual Pontificado importa más la acción social que el culto de Dios. Es innegable, de cualquier modo, cómo especialmente los más jóvenes revalorizan la Tradición: más se multiplican las celebraciones de la Misa de siempre, cuanto más se la combate.

Estudios filosóficos

Sobre este particular, el Vaticano II afirma que la finalidad es adquirir un conocimiento sólido y coherente del hombre, del mundo y de Dios, apoyados en el patrimonio filosófico de perenne validez (Optatam totius, 15). Aunque se cita a Santo Tomás como maestro en los estudios teológicos, la expresión el patrimonio filosófico de perenne validez puede ser referida principalmente al tomismo, sin forzar el significado de esa referencia textual. Me permito insertar aquí unos recuerdos personales. Uno de mis maestros, el padre Julio Meinivielle, me ha inculcado que a Santo Tomás hay que estudiarlo directamente en sus textos, no en manuales.

El decreto conciliar no omite mencionar la filosofía moderna y contemporánea, que han marcado profundamente la cultura occidental. En un currículo seminarístico solo se puede aspirar a evocar sintéticamente el pensamiento de los principales autores, pero esto podría hacerse incluyendo una buena selección de sus textos. A partir de estos inicios, los alumnos más interesados pueden abordar, con la guía del profesor, lecturas completas de algún texto especialmente significativo. Pienso, por ejemplo, en obras de Henri Bergson, como “Ensayo sobre los datos inmediatos de la conciencia”, “La risa”, o “Cuatro ensayos sobre el espíritu en su condición carnal”. O retrocediendo al siglo XIX, “El concepto de la angustia”, los “Estudios estéticos” y “Diálogos sobre el amor”, de Soeren Kierkegaard. El propósito de estos estudios consiste en suscitar en los alumnos el amor a la verdad, la cual ha de ser rigurosamente buscada, observada y demostrada, reconociendo al mismo tiempo con honradez los límites del conocimiento humano (Optatam totius, 15).

El problema de la verdad se plantea contemporáneamente de modo más serio y grave que hace sesenta años, a causa de la difusión masiva y del contagio cultural del relativismo y del constructivismo. ¿La verdad? Digámoslo sencillamente: O es considerada inalcanzable, porque no existe, o cada uno tiene la suya, o la construyen los “formadores de opinión” o “influencers”. Si el futuro sacerdote queda entrampado en este círculo opinativo, compromete su futura predicación y la facultad de orientar a los fieles en la bruma que crea confusión aún en los medios eclesiales. Bien asimilada, la filosofía tomista ofrece como fruto una cabeza bien armada y a la vez libre y curiosa por la totalidad del saber, con la posibilidad de reconocer objetivamente los valores que pueden hallarse en autores contemporáneos, así como juzgar acerca de sus errores.

Estudios teológicos

El Vaticano II reconoce a la Sagrada Escritura como alma de toda la teología: universae theologiae veluti anima esse, y no falta la referencia a la tradición patrística de los “dos pulmones” de la Iglesia, Oriente y Occidente, con su rica diversidad. El objetivo de la teología dogmática es ilustrar de la forma más completa posible los misterios de la fe, profundizar en ellos y descubrir su conexión por medio de la especulación, Sancto Thoma Magistro. El Concilio decía, pues, que el maestro de los estudios teológicos ha de ser Santo Tomás de Aquino. En las sucesivas décadas, a partir de los sesenta, se multiplicaron las “teologías de…”; de la creación, del mundo, del trabajo, de la liberación, del pueblo (latinoamericano o argentino), del medio ambiente, etc. Falta dedicarse con mayor profundidad y pertinencia a la teología de Dios. Eso es la teología, como lo indica su nombre: discurso sobre Dios.

Hoy, en no pocas universidades teológicas hay profesores que afirman que “Santo Tomás no va más”, desacreditan su obra y la de sus comentaristas y los estudiosos que toman al Aquinate por referencia, como si la tradición filosófica del tomismo no hubiera aportado nada nuevo y no tuviera hoy algo que decirnos a través de quienes se inspiran en ella. No se trata de repetir a Santo Tomás; tomismo no es “lo mismo”. Basta citar la obra de Cornelio Fabro, en filosofía, y la de Jean – Hervé Nicolas, y de tantos otros, en teología. En un juicio negativo como el apuntado solo se puede ver ignorancia, incomprensión y partidismo.

Después de tratar sobre la teología dogmática, el decreto conciliar menciona rápidamente las otras disciplinas del currículo: la teología moral, el derecho canónico y la historia eclesiástica. En el campo de la teología moral, el rechazo de la encíclica Humanae vitae desencadenó una crítica despiadada de sus fundamentos y la difusión de textos de estudio que desviaron el juicio de varias generaciones sacerdotales. La Veritatis splendor de San Juan Pablo II debería ser estudiada cuidadosamente en los seminarios.

Importancia esencial de la Liturgia

Respecto de la Sagrada Liturgia, en su punto 16, Optatam totius la considera como la fuente primera y necesaria del genuino espíritu cristiano. Y Sacrosanctum Concilium afirma que la liturgia es la cumbre de la actividad de la Iglesia, el contacto sacramental con Dios, y al mismo tiempo es la fuente de donde mana toda su fuerza (n. 10), Se justifica esta fórmula, ya que los trabajos apostólicos se ordenan a que, una vez hechos hijos de Dios por el Bautismo, todos se congreguen en la unidad y alaben a Dios, participen del Sacrificio y coman la cena del Señor (ib.).

No es la Iglesia una ONG para asegurar que la gente tenga tierra, techo y trabajo; para luchar contra el calentamiento global y la deforestación de la Amazonía, bien que su Doctrina Social apunte a la vigencia de una auténtica justicia en la sociedad. Su finalidad esencial es procurar que los hombres y pueblos crean en Cristo, vivan en gracia de Dios y se encaminen al Cielo.

La celebración litúrgica es acción sagrada por excelencia. Allí viene el problema: la liturgia es una realidad sagrada; el Concilio la llama continuamente sagrada liturgia.

La sacralidad implica que la belleza y solemnidad de los ritos trasmitan visible y audiblemente que se trata de acciones de Cristo, y no fabricaciones subjetivas del celebrante, el “equipo de liturgia” o el puñado de fieles a los que se califica pomposamente como “la comunidad”. No debe introducirse en ese ámbito que comunica objetivamente con la gloria celestial – recordemos el final de los prefacios de la plegaria eucarística – el ritmo de un show entretenido o el “fervor religioso” de un partido de fútbol. Aunque parezca mentira, no faltan los que – obispos incluidos – sostienen que ya no existe más diferencia entre lo sagrado y lo profano. Un hombre de la Edad de Piedra se escandalizaría de esa frívola apreciación, negada por la fenomenología de las religiones. Sagrado va unido a sacramento, sacrificio, misterio. Cristo, por su misterio pascual, estableció la nueva, escatológica sacralidad y la introdujo en el mundo profano como anticipo transfigurante de la vida celestial. Como enseñó San León Magno, lo que fue visible en nuestro Redentor ha pasado a los ritos sacramentales, a los misterios del culto…

Muchos fieles no entienden que la Santa Misa es la presencia sacramental del sacrificio de Jesús; se ha impuesto una idea reductiva del “encuentro comunitario”, del “banquete común”. Ha ocurrido entre nosotros que un obispo celebrara misa en la playa, con hábito playero sobre el que colgó una estola, un mantelito sobre la arena, y el cáliz reemplazado ¡por un mate! Y casos como éste, lamentablemente, se multiplican día a día. Malos ejemplos para los seminaristas, y una burla de la severa prescripción conciliar: “que nadie, aunque sea sacerdote, añada, quite o cambie cosa alguna por iniciativa propia en la liturgia” (Sacrosanctum Concilium, 22). La deseducación de sacerdotes y fieles y la devastación de la liturgia han sido el fruto amargo de la imposición del pretendido “espíritu del Concilio”.

Es sorprendente que, en esta tercera década del siglo XXI, continúen y se multipliquen los prejuicios del siglo pasado, que produjeron tantos estragos en la liturgia. Por ejemplo, desplazamiento, cuando no prohibición del órgano, del canto gregoriano y de la polifonía clásica y moderna. En cuanto al canto religioso popular – que conoció en Argentina excelentes compositores como Mons. Enrique Rau y los Padres Catena, Bevilaqua y Lombardi –, se ha extendido el mal gusto y se usan ampliamente productos que privilegian el ritmo sincopado sobre la melodía, con letras insulsas, sentimentales y ajenas al Misterio que se está celebrando; a esos males hay que añadir la abolición del silencio. El desplazamiento del Sagrario y de la Cruz ha permitido la entronización del sacerdote, “presidente de la asamblea”, como se lo llama y no humilde ministro de Cristo para hacer presente su sacrificio, sino muchas veces showman que dirige el espectáculo. No me detengo en otras imposiciones del autoritarismo de los que pretenden estar “actualizados”, y ser “de avanzada”.

Los obispos y los sacerdotes no somos dirigentes sociales sin más, y mucho menos agitadores ideologizados, como los que abundaron en los años 60 y 70 del siglo pasado, para ruina de la Iglesia y de la sociedad. La predicación apostólica extrae su fuerza del sacrificio del Sumo y Eterno Sacerdote, Jesucristo, de modo que la congregatio societasque sanctorum sea ofrecida a Dios como un sacrificio universal. “La Ciudad de Dios”, de San Agustín, habla bellamente de esa “congregación y sociedad de los santos”.

El relativismo, la manipulación arbitraria del orden sacramental, la indigna secularización de la vida sacerdotal, la confusión populista entre piedad popular y superstición, el desafuero instalado en las cátedras de los centros de formación y la incuria de quienes por oficio debían vigilar y corregir, explican el innegable retroceso de la Iglesia en Argentina, como en otros países, según las diversas características de lugar y tiempo. La situación negativa se prolonga. Entre nosotros, cada año, cientos de bautizados en la Iglesia Católica pasan a integrar los diversos grupos evangélicos, o por lo menos los frecuentan; en estos se les habla de Jesús y de la salvación, que es lo que primeramente esperan los pobres.

¿Cómo se llegó a la penosa generalización del descuido, la ruina del sentido de lo sagrado y la intromisión en ese ámbito de la arbitrariedad, la vulgaridad, las expresiones decadentes de gestos y de música? Por lo visto, los del “espíritu del Concilio”, no leyeron los textos del Concilio, como el punto 5, de Presbyterorum Ordinis: procuren los presbíteros cultivar debidamente la ciencia y el arte litúrgicos. Subrayo: ciencia y arte. La preparación, la propensión, comienzan en el Seminario, donde deben formarse auténticos “profesionales” del culto divino, es decir, liturgos. Que esto no se está haciendo, o se hace mínimamente y en pocos lugares, explica la situación general, y el acostumbramiento de los fieles a lo que les den.

El sacerdote es ministro de la misericordia de Cristo; habla poco de ella, la practica, la vive. El “misericordiosismo” que se difunde oficialmente, olvida lo que con tanta exactitud expresó Santo Tomás: la justicia sin misericordia es crueldad; la misericordia sin justicia es la madre de la disolución.

El populismo y el pastoralismo son capaces de poner en circulación eslóganes atrayentes y cuentan, a menudo, con un eficaz aparato de propaganda, pero solo producirán vacío y defraudarán a los jóvenes que buscan una formación sólida. Una de las medidas más disparatadas, en los seminarios, es enviar a los alumnos del último curso del teologado – o aún antes – a vivir en las parroquias; y hasta interrumpir, por un tiempo, sus estudios. Y a los de los primeros cursos a hacer lo mismo los fines de semana; así se descoloca la formación pastoral que debe impartir el seminario y se entrega a los formandos en manos del clero, que no necesariamente está integrado por hombres peritos en la conducción pastoral, como verdaderos maestros. Todo por la premura de hacerles “meter barba en cáliz”, como expresa galanamente el dicho español. Lo que efectivamente es un acierto que yo mismo experimenté, en 1972, es que los diáconos, antes de la ordenación presbiteral, ejerzan el ministerio y vivan en parroquias.

Otro prejuicio que se resiste a morir es la oposición que suele imponerse entre doctrina o estudio y praxis pastoral, siempre en desmedro de lo primero, como también la resistencia a enviar a los alumnos más dotados intelectual y espiritualmente a especializarse en centros superiores; de manera que la diócesis cuente con sacerdotes que tengan una formación científica más elevada, que les capacite para atender a las diferentes necesidades del apostolado, como recomienda a los obispos el número 18 de Optatam totius. Esta manía revela la incapacidad de forjar un presbiterio bien formado y unido; donde todos los miembros, con humildad y amor fraterno, puedan trabajar armoniosamente en los más diversos ambientes, según el talento y la elección de cada sacerdote.

En cuanto a la imagen pública, un tic característico del progresismo es prohibir a los seminaristas el uso de la sotana, y no mirar con buenos ojos a los sacerdotes que la llevan, sospechosos de “conservadurismo”; siempre sería más “cercano al pueblo” vestir andrajos y lucir pelilargos. Hasta esos extremos ridículos llega la “grieta” eclesial.

La solicitud por el Pueblo de Dios significa diligencia, instancia cuidadosa, que incluyen preocupación y muchas veces algo de angustia. Estos complejos sentimientos invitan, ya desde el seminario, a cultivar una íntima amistad con Jesucristo y a descansar confiadamente en su Corazón. Esto implica que hay que trabajar, con pasión, por el Evangelio. Hay que vivir para la Iglesia y no servirse de ella para llevar una vida más o menos cómoda, sin mayores sobresaltos.

Me parece oportunísima la cautela que, en “Se hace tarde y anochece”, ofrece el Cardenal Robert Sarah: Ningún esfuerzo humano, por más talentoso o generoso que sea, puede transformar un alma y darle la vida de Cristo. Solo la gracia y la cruz de Jesús pueden salvar y santificar a las almas y hacer crecer la Iglesia. Multiplicar los esfuerzos humanos, creer que los métodos y las estrategias tienen por ellas mismas eficacia, será siempre una pérdida de tiempo; solo Cristo puede dar su vida a las almas; la da en la medida en que Él mismo vive en nosotros y se ha apoderado totalmente de nosotros. Así ocurre con los santos. Toda su vida, todas sus acciones, todos sus deseos están habitados por Jesús. La medida del valor apostólico del apóstol reside únicamente en su santidad y en la densidad de su vida de oración.

La estrategia, los métodos más seguros y eficaces son la oración, la adoración, la comunión de vida con el Señor, la caridad para con todos. En definitiva, eso es lo que principalmente el Seminario debe inculcar a los jóvenes que aspiran al sacerdocio. Y todo su esfuerzo ha de dirigirse a acompañarlos en ese camino ascendente, de Galilea a Jerusalén, donde ocurren la cruz y la resurrección, de modo que la visión de Dios – en la medida en que a ella podemos acercarnos en esta tierra – los ilumine y alumbre su trabajo pastoral.

Desde Jesucristo, volver a las fuentes

Este trabajo sintético – lo reitero –, sobre la base de lo que estudié, enseñé y viví como sacerdote y obispo, nació desde el dolor y, también, de la esperanza. Dolor porque amo a la Iglesia, y me apena verla en su declive pronunciado; especialmente de los últimos doce años. Y esperanza –que, como ya expresé, conlleva siempre una cuota de alegría, pero también de claridad de razonamiento, realismo y llanto – porque noto que, al mismo tiempo, en sectores aún minoritarios, pero crecientemente significativos, se procura, desde Jesucristo, volver a las fuentes; a la ortodoxia y a la Tradición. Y es allí donde veo, con nitidez, auténticos caminos de futuro.

Contra facta non valent argumenta: a partir de las estadísticas oficiales de la Santa Sede, con las que iniciamos estas líneas, se estableció una relación en el número de vocaciones en países secularizados con clero progresista, y en el de institutos religiosos que respetan y cuidan la ortodoxia y la Tradición. Las cifras son contundentes: España, un seminarista por cada 17, 5 sacerdotes; Francia, un seminarista por cada 19, 5 sacerdotes; Italia, un seminarista por cada 15, 3 sacerdotes, y Alemania, un seminarista por cada 34, 5 sacerdotes. Por su parte, las vocaciones entre las congregaciones tradicionales, van de 0, 65 seminarista por sacerdote, a un seminarista por cada 2, 35 sacerdotes. Para que se mantenga estable el número de sacerdotes, en una diócesis, es necesario un mínimo de un seminarista por cada cinco sacerdotes en activo. Cifras categóricas que excluyen cualquier manipulación ideológica.

Desde el oficialismo progresista se afirma, con desdén, que los “tradis” tienen vocaciones porque “les lavan el cerebro a los jóvenes”, como si éstos fuesen incautos e ignorantes; fáciles presas de cualquier engaño. Deberían leer lo que Joseph Ratzinger – Benedicto XVI dice en el capítulo cuatro de su “Jesús de Nazaret”, acerca de la consagración sacerdotal de los Apóstoles, que se continúa en los ministros del culto católico: “Ellos deben ser sumergidos en Cristo, de Él deben estar como revestidos, y así son hechos partícipes de su consagración, de su encargo sacerdotal, de su sacrificio”. ¡Nada menos que eso! Para ello, en el Seminario, hay que preparar a los jóvenes.

Buenos Aires, miércoles 2 de abril de 2025.
A veinte años de la partida a la Casa del Padre de San Juan Pablo II.

---

[1] Prevoditeljska napomena: Imanentističan je koji se odnosi na teoriju prema kojoj je ono što je predstavljeno kao sadržaj svijesti jedina stvarnost u suprotnosti s onim što je izvan nje.